قلعه کوراوغلو سلماس salmas koroğlu qalası

سالماس کوراغلو قالاسی salams koroğlu qalası

Koroğlu və Salmasda Hödər qalası

کوراوغو و سالماس دا کوراوغلوُ قالاسی

کوراوغلو و قلعه هؤده ر سلماس

 

● یازار : مهرداد رحمانی اهرنجانی ( اهروانلی )

تورک دونیاسینین خالقینین آراسینداو اونلارین یاییلمیش زنگین فولکلوُرلاریندا بیر سیرا اگیدلر و افسانه لر واردیلار کی بوتون بوُ خالقین آیری آیری بوداقلاریندا بیر آز فرقلی شکیلده یاییلمیش، بونلاردان بیرسی کی چوخ آدلیم و اؤنَملی^ïساییلیر « کوراوغلوُ » آدلی بیر ایگید و اونوُنلا باغلی ناغیللار و قوشمالار^ï دیر . کوراوغلو ناغیلی بوتون تورک خالقی ایچینده ایسته ر آزربایجانلی ، ایستر عثمانلی ، آنادولو ، اوزبک ، قیرقیز ، تورکمن و س . سویداشلاریمیزین ماهنیلارینده ده ایندی ایسه یاشاییر . [1] بو ناغیلین اگیدی یا همان کوراوغلو بوُ خالقلارین ایچینده آیری – آیری آدلاریلا دا آدلانیب دیر ، اؤرنَک^ï اوچون : گور اوغلو . بوُ کی آیا کور اوغلو نییه بو آدیلا دئییلیب و اونون اصلینده آدی نییه « روشَن » دیر چوخ ده رین معنایا مالیکدیر کی بو دا بیزین داهی اسکی ایناملاریمیزلا باغلی دیر . ایسته ساق قیستا جا بو ده رین معنایا گیراق بوُنو دئمه لییق کی بو داستاندا « کوراوغلو نون آتاسینین ظالیم حاکیمین اَلیله کور اولماسی و انون ایکی آتی بَسله مه سی و سونرا داغ دا یاشاماسی و ها بئله اونون اوغلو ( روشن – کوراوغلو ) داغدا بیر بولاقدان سوُ ایچمه ک واسطه سیله گؤجله نمه سی » [2] اوز وئره ن ایشله ر ، هئچ چاغدا^ï تصادفی ده ییل . تورک خالقینین ( التصاقی لر ) ایچینده داغ آتا ، قوروُجو^ï ، تانری واسیطه سی وه آتا دیر [1] سو یا همان بوُلاق برکت خزینه سی ، مقدس یئر ، قیزلارین بویالیق^ï سببی و آنا دیر [1] و ها بئله کوراوغلو داکی اولان « کور » سؤزو برکت ، قوجامان کیشی آنلامیندا دیر [1] .

کوراوغلو ایگیدین یاشادیغی یئر ناغیلدا بیر چَنلی بئل / چَملی بئل آدیندا بیر ده ره دیر کی اونون زئروه سینده ایکی قالا وار و کوراوغلو ده لیلریله و هابئله خانیم لارایله اورادا یاشاییر . تابی دیر کی بیر چون تورک خالقی یاشایان یئرلرده بیر پارا قالا لاری بو قهرمانین آدیلا باغلیالار . آزربایجاندا اولان قالالاردان کی آدی بو ایگیدین آدیلا باغلی دیر بیرسی سالماس شهرینین قوُزئی باتیندا ( شمال غربینده ) هؤدر آدلی بیر کندده دیر. الکساندر خودزکو کی ایلک کَره کوراوغلو ناغیلین انگلیسجه توپلاییب و نشر ائتدی بونو اینانیر کی کوراوغلو خراسان تورکلرینده دیرکی شاه عباس زامانینده آزربایجانا کؤچوب وه سالماس دا چَنلی بئل آدلی دَره ده یاشامیشدیر .[3] بیزجه سالماسدا هؤده ر آدلی کند و اندا اولان قالا ک ایندی ایسه خالق آراسیندا کوراوغلو قالاسی آدلانیر هامان قالا دیر . هؤده ر کندینده اولان بوُ قالا دئرلی / دَره لی چایین قیراغیندا تیکیلیب دیر . بوُگون قالادان بیر دؤرد بوجاقلی ماغارا ، بیر یاریم گیرده و اوچ اوتاقلی ماغارا ، نئچه داشدان تیکیلمیش دؤرد بوجاقلی اتاق وه قالانین تؤکولموش آوارلاری گؤرونور .[4]

بیز بو ادعا دا دئییلیق کی بو قالا همان کوراغلو قالاسی دیرو باشقا هئچ زاد یوخ ! اما بیر نئچه سببلره گؤره بوُ گومان بیزلرده گوجلَه نیر کی بوُ قالا کوراوغلو قالاسی اولا بیله ر .

بیرینجی ، نئجه کی ناغیلدا اوخوُیوروق قالا ایکی قالایا و یا ایکی بؤلومه آدلانیر دیر آغ و قرَه . ایندی ایسه ده خالق ایچینده بو قالانین بیر بؤلومو یا همان قوُزئی / شمال حیسه سی اوغلان قالا و ایکینجی ماغاراسی کی داغین قوُزئی باتیندا دیر قیز قالاسی آدلانیر .

ایکینجی سبب ده کوراوغلو ناغیلینده اولان « اوچ تپه » آدی دیر[1] . بوگون ده سالماسین باتینده اولان تپه لرین آدی « اوچ تپه » دیر . بو تپه لر بیرسی بیرینده ن آلچاقدر . اوچونوج سبب ده کوراوغلو ناغیللرینین گئنیش شَکیلده هؤده ر محالینین آشیق لرینین آراسیندا یاییلماسیدیر کی باشقا کندلرده بوُ ناغیللار و ماهنی لار بو شَکیلده گؤرونمور .

بوُ گون یئنی علمی قازینتیلار اساسینده بیزه بَللی دیر کی بوُ قالانین قدمتی 3000 ایلده ن بَرییه و اورارتو مدنیتینه قاییتیر[5] اما بیر اینجه لیکله یونوُلموش اوبسیدین داشی کی بو قالا اولان داغین اَتَکینده تاپیلیب بو احتمالی گوجله ندیریر کی داها اسکی چاغلاردان ( 15000 ایل ده ن ) اینسانلار بو داغدا یاشاییردلار .  

 

●قایناقلار:

[1] . آزربایجان خالقینین سوی کؤکون دوشرکَن ، ع . سیداوف ، ک : ر . شاوانلی ،    

[2] . کوراوغلو ، م . حسین تهماسب ، ک . م کریمی ، ص 225

[3] . سالماسین 10 مین ایللیک تاریخی ، ت . ملک زاده ، ص123  

[4] . سالماسین اسکی مدنیت ایزلری ، م . ر . اهروانلی ، ص 16 و 17

[5] . اورارتو ، ب . پیوتروفسکی ، تر : ح . خطیب شهیدی ، ص 368

 

اوُنملی Önəmlı : مهم       قوشما Qoşma : شعر ، ماهنی       اؤرنَک Örnək : مثال ، نمونه

چاغ Çağ : زمان              قوروُجو Qorucu : نگهبان               بویالی Boyalı : حامله

salmas سلماس 1386

سلماس ، اهروان ( اهرنجان ) salmas

معرفی روستا های سلماس اهروان Əhrvan

)اهــرنجـــان (

 

● مهرداد رحمانی اهروانلی

امروزه ما از قدمت اصلی روستای قدیم اهروان ( اهرنجان ) اطلاعی در دست نداریم . اما بر اساس برخی شواهد ، مانند نام این روستا ، وجود تپه ای باستانی به نام این روستا و وجود دروازه ای در حصار شهر قدیم دیلمان  به نام دروازه اهروان همه حاکی از قدمت تاریخی روستای اهروان می باشند  باید اشاره کرد که منظور از اهروان مکان فعلی این روستا درغرب سلماس کنونی نیست . روستای اصلی و قدیمی اهروان در شمال  غربی سلماس کنونی و جنوب تپه باستانی اهروان قرار داشته که بعد از زلزله 1309 هـ . ش با ویران شدن آن مردمان ساکن خانه های خود را به مکان فعلی انتقال دادند که جزء زمین های تحت مالکیت خودشان محصوب می شده . بقایای خانه های قدیمی روستا و یکی از آسیاب های آن تا دهه 70 در ضلع غربی سلماس کنونی باقی مانده بود که امروزه از بین رفته است  قبرستان مربوط به اَهروان قدیم که در غرب سلماس و شمال غربی اهروان قرار دارد مربوط به اهروان قدیم است که امروزه نیز مردمان این روستا اموات خود را در آن به خاک می سپارند .

 

● وجه تسمیه نام روستا :

متاسفانه تا به امروز در مورد نام این روستا از طرف محققین و کارشناسان نظری ارائه نشده است . باید توجه داشت که نام اصلی روستا اَهروان – Əhrvan  است و نامیدن آن با کلمه اهرنجان کاملاً غلط و غیر علمی می باشد . در اینکه ریشه این نام ترکی است هیچ جای بحثی وجود ندارد . واژه «اهروان » می تواند ترکیبی از دو واژه « اَهر – Əhr » و « وان Van - » باشد . هنوز اطلاع دقیقی از قسمت اول نام این کند یا همام « اهر » در دست نیست اما ، جزء دوم یا واژه « وان » ، در بسیاری از مناطق ترک نشین و بخصوص آذربایجان ، ما با نام روستا یا شهر هایی که با ترکیبی از این واژه ساخته شده اند برخورد می کنیم و برای مثال : هفتوان ، دؤشوان ، وان ، تات وان ، شیروان ، نخجوان . بر اساس نظر دکتر« میر علی سیدوف » واژه وان = بان به معنی مکان رفیع و بلند می باشد که به نظر من می توانسته در معنی شهر نیز بکار رفته باشد . دکتر ملک زاده [2] معتقد است که بین قوم مشهور هوری ها Huri و نام اهروان می تواند وابستگی وجود داشته باشد .

 

● آثار تاریخی روستا

تپه باستانی اهروان یا کؤل تپهKül təpə  : چنانچه در بالا نیز ذکر شد این تپه باستانی در شمال غربی اهروان کنونی قرار دارد . « این تپه یکی از قدیمی ترین محل اسکان بشری در خاور میانه می باشد که قدمتی برابر با 7000 سال قبل از میلاد دارا می باشد » [2] وسعت اولیه این تپه تا 40 – 50 سال قبل بسیار بیشتر از وسعت باقی مانده کنونی بود که با بی توجهی تعمدی مسعولین رژیم شاه توسط خود مردم بخش وسیعی از آن برای همیشه از بین رفته . « مردم به علت وجود خاکستر در لایه های این تپه خاک آن را برای تقویت باغچه های خود مورد استفاده قرار می دادند » [2] با بررسی های کارشناسانه « در سطح این تپه انواع ابزار آلات سنگی ، سفــــالی و سنگ های ابسیدین ( شیشه طبیعی ) کشف شد » [2] باید اضافه کرد که به دلیل عدم حفاظت و حصار کشی در محدوده این تپه روز به روز از مساحت آن کاسته می شود و متاسفانه ابزار آلات سنگی ابتدایی پراکنده در سطح آن از بین می روند و حتی جدیداً ( فروردین 1387 ) این تپه تبدیل به پیستی برای دوچرخه سواران و وانت های سایپا شده است که . . . ؟

 

از سایر آثار باستانی اهروان می توان به زیارتگاهی به نام اََولیا Əvliya و آسیاب قدیمی روستا اشاره کرد که امروزه تنها آثار جزئی باقی مانده از آنها ،  به علت گسترش محوطه شهر در سالهای اخیر به کلی از بین رفت .

 

●منابع:

[1] . سالماسین اسکی مدنیت ایزلری ، م . رحمانی اهروانلی ، چاپ اول 1385

[2] . تاریخ ده هزارساله سلماس و غرب آذربایجان ، دکتر ت . ملک زاده ، چاپ دوم 1385

س

 

S . M . 3 / 15

 

Salmas , Minas qalası سالماس میناس قالاسی

تورکجه آتالار سؤزی Atalar süzı

آتالار سؤزی

 

□ آیدا ایلده بیر ناماز ، اونی ده شِیتان قویماز [1]

□ اَل اَلی یوُیار ، اَل اؤزی 

□ اَلده ن توتماقدان ، آیاقدان توُتوُر

□ اَیال ( ائولاد ) شیرین دؤشمه ندیر

□ اَخده ن چیخدیق ، قوُیوُیا دؤشدؤق

□ اَیری اوتوُراق ، دؤز دانیشاق

□ اَیری گئده ن ، تئز آزار

□ چای گؤرمه میش ، چیمرانما [1]

□ دؤز اَیرینی که سه ر

□ داما دئییر ، دوُوار ائشیدسین

□ شَریحلی قازان ، گئج قاینار [1]

□ اؤزؤم خالقا توُتان ، آرخاسی به رک اولار [ آرخا : دالی ]

□ قیلینج یاراسی ساغالار ، دیل یاراسی یوخ [قیلینج : شمشیر ]

□ کور قوُشوُن روُزوُسون تانری ائوینده وئره ر

□  تاری وئره نده ، باجادان سالار [ باجا : پنجره ]

 

بایاتی

 

عزیزیـــــم ســــــاج قالار

اوجاق سؤنه ر ساج قالار

آجین قـــارنی دویســـــادا

گؤزی دویماز آج قـــالار  [2]

          □ □ □

مَن عاشیق گـؤله باغلی  

سونالار گــــؤله باغلی  [سونا : زیباترین نوع قو ، زیبا ]

کؤنلؤم هَم سَنی ایسته ر

هَم ده کـــی ائله باغلی  [2]

         □ □ □

هر آغاشــــدا باراولماز

هئیوا اولماز نار اولماز

 قار یاغار یئـر آغـارار

هَر آغاران قـار اولمـاز

 

● قایناق لار :

آتالار سؤزی ، یعقوب قدس، 1359

بایاتیلار ، یحیی شیدا ، 1368 – تبریز

سالماس خالق آریشدیرما لاری ، ت . ملک زاده  - م. ر . ا  

نگاهی به سیر تاریخ ترکان در سلماس

نگاهی به سیر تاریخ ترکان در سلماس

مهرداد رحمانی اهروانلی

● قسمت اول

 

همانطور که توسط اکتشافات علمی مشخص شده است ترکان یا به بیان بهتر همان ملت التصاقی زبان یکی از قدیمی ترین ملل آسیا هستند که در طول تاریخ بسیار بلند خود توانسته اند امپراتوری هایی بزرگ را در سطح جهانی به وجود آورند . امروزه بسیاری از محققین و دانشمندان غربی مانند گذشته از ادعا های متعصبانه و کودکانه خود و نادیده گرفتن تاریخ درخشان مردم ترک دست برداشته اند و روز به روز ما شاهد گسترش جهانی زبان و فرهنگ تاریخ ترکان در جهان هستیم . البته در این بین تلاش خود محققین و دانشمندان کشور های ترک زبان قطعا تاثیر گذار بوده است . البته باید این نکته را هم ذکر کرد که هر  قدر هم که ملتی دارای پیشینه ، فرهنگ و قدرت قوی باشد سبب نمی شود که سایر ملل و اقوام را کوچک و خوار بشمارد بلکه احترام و آشنایی به زبان و فرهنگ سایر اقوام خود دلیلی بر غنای فرهنگی آن قوم است و چه بسا ملت ترک در طول تاریخ نیت قلبی خود را که چیزی جز صلح و دوستی برای تمام اقوام است بارها اثبات کرده اند که سعی خواهیم کرد در  جای خود به ذکر آنها بپردازیم .

سیرتاریخ در  سلماس هم تابع سیر تاریخی ترکان ،  آذربایجان در بعد بزرگ تر خاورمیانه است . « هر چند در مورد تاریخ پیدایش انسانهای اولیه در منطقه آذربایجان ( غرب آذربایجان . م ) کاوشهای باستان شناسی کمی تا بحال صورت گرفته است اما همین کمترین کاوشها و گاهی کشفیات اتفاقی چنان نتایج پرباری را شامل می شوند که نشان از غنای محوطه های باستانی در این بخش از آذربایجان است » [1] ما اطلاع دقیقی از نحوه شکل و یا وجود انسانهای غیر متفکر در منطقه سلماس نداریم اما بر اساس یافته های دانشمندان « در غارهای تام تاما Tam tama – و داوار زاغاسی Davar zağası- شواهدی از سکونت نوع پیشرفته تر اجداد بشری که با نام ناندرتال (نئاندتال ) که بر روی دو پا راه می رفته و راست قامت بوده به دست آمده . این آثار برای اولین بار توسط پروفسور کارلتون . س . کوون در سال 1919 انجام گرفت » [2] از سایر آثار سکونت انسانهای اولیه در سلماس می توان به نقوش سنگی روستای آجواج – Acvac اشاره کرد که برای اولین بار در سال 1382 توسط سه نفر از همشهریان آقایان ابراهیم سلماسیان ، علی اصغر غفوری نیا و توحید ملک زاده کشف و معرفی گردید .  علارغم ثبت و معرفی این آثار بسیار ارزشمند تاریخی تا کنون هیچ تحقیقات و گمانه زنی های علمی برای بدست آوردن تاریخ دقیق این نقاشی های اولیه از طرف اداره میراث فرهنگی صورت نگرفته است . اما بر اساس شوهد موجود از قبیل نوع اشکال و نوع خطوط « قدمتی برابر با 35 تا 150 هزار سال را می توان برای آنها حدس زد » [3] علاوه بر این آثار « ما بر روی کوه معروف به اؤش قارداش –Üş qardaş  به تعدادی غار و دخمه طبیعی با عمق زیاد بر می خوریم که به توجه به نزدیکی آنها به شعبه رود زولا –Zola و نقوش سنگی آجواج سکونت انسانهای اولیه در آنها دور از ذهن به نظر نمی رسد بخصوص که در این غارها منابع قابل توجهی از آب وجود دارد » [4] .

در منطقه سلماس به نظر می رسد انسانهای اولیه بعد از تکامل و عبور از مرحله غار نشینی در کوهها و غارهای طبیعی ، شروع به ایجاد روستا های اولیه و سکونت دایمی در آنها نمودند و ساخت و ساز خانه ها را با توجه با مصالح فراوان موجود شروع کردند . همانطور که امروزه نیز شاهد هستیم منطقه سلماس دارای نعمات خدادادی بسیار فراوانی است . در هزاره های قبل از میلاد هم وجود جنگل های پردرخت [5] و کوههای غنی از انواع سنگ های معدنی هر چند زندگی بر انسان اولیه را در این منطقه سهل و آسان می کرد ولی در ادوار بعدی همین فراوانی نعمت بار ها و بارها دلیلی شد برای کوچ اجباری برخی از مردمان ساکن منطقه سلماس .

با ایجاد روستا های اولیه و شکل گیری کشاورزی و دامپروری انسان وارد مرحله جدیدی از زندگی خود گردید . بر اساس مطالعات باستان شناشی از اولین و قدیمی ترین روستا های شکل گرفته در سلماس می توان به روستای اَهروان Əhrvan – اشاره کرد که امروزه بقایای بسیار اندک آن بصورت تپه ای در منطقه کوی فرهنگیان سلماس باقی مانده است . « با آغاز عملیات باستان شناسی بر روی این تپه قدمتی برابر با هفت هزار سال قبل از میلاد برای تپه برآورد شد . این روستا ابتدا در محلی مسطح و آباد که دارای رونق و جمعیت زیادی بوده است شکل گرفته ، بعدها با سکونت های متمادی و پی در پی لایه های بعدی بدان اضافه شده . با پیدا شدن سنگ ابسیدین های (شیشه طبیعی) مادر و بزرگ در این مکان معلوم شد که در این محل ابتدا سنگ ها از معدن آتش فشانی غرب سلماس و بعضاً ترکیه وارد شده و پس از تراش برروی آنها و تبدیل آنها به ابزار برنده این ابزار را به مناطق دیگر صادر می کردند » [6] تپه مغانجیق Moğancıq – نیز از سایر مکانهایی است که نمونه هایی از سنگ ابسیدین و تراشه های آن  بدست آمده است [7] . . . ادامه دارد

 

●منابع :

[1] . تاریخ دیرین ترکان ایران ، پروفسور م . تقی زهتابی ، چاپ سوم ، ج 1

[2]و [3]و [6] . تاریخ ده هزارساله سلماس و غرب آذربایجان ، دکتر ت . ملک زاده ، ص40 تا 47

[4] . مربوط به بخشهایی از چاپ دوم کتاب یادگار تمدنهای کهن سلماس ، م . رحمانی ، چاپ نشده است

[5] . برای آشنایی با برخی از نظریه ها در باره علل از بین رفتن این جنگل ها و کوچک تر شدن درختان می توانید به کتاب تمدنهای « روزگاران پیش از نوح – توماس اَندرو » مراجعه نمایید . بقایای این جنگل های انبوه در برخی مناطق سلماس امروزه به چشم می خورد » .

[7] . یادگار تمدنهای کهن سلماس ، مهرداد رحمانی اهروانلی ، ص 58

تورک میراثی TÜRK Mirası

TÜRK MİRASİ

سالماس خالقینین ایچینده اولان آتالار سؤزلری

Salmas xalqinin içində olan atalar sözlərı

 

● توپلاما : مهرداد رحمانی اهروانلی

Toplama : MEHRDAD Rəhmani Əhrvanli

 

● یاخین قونشی ، اوُزاق قوهوُمدان یاخشی

Yaxin qonşı , uzaq qohumdan yaxşı

 

● بیر اَلینده آشین اولاندا ، بیرسینده - ده داشین اولسوُن

Bir əlində aşin olanda , Birindədə daşin olsun

  

● آج آیی اویناماز [ آیی : خرس ]

Ac ayı oynamaz

 

● آج اَلینه دوشه نی یییه ر ، توخ دیلینه گَله نی دییه ر

Ac əlinə düşənı yiyər , tox dilinə gələnı diyər

 

● آدا دا قوُرد آزییدی ،  بیری ده گَمینن گَلدی [ Ada آدا : جزیره ]

Adada qurd azidir , biridə gəmiynən gəldi

 

● آدامی تانییان یئره قوُرد یئسین

Adamı taniyan yerdə qurd yesın

 

● آش ، قاپییاجان یولداش

Aş qapıyacan yoldaş

 

● آلاه په خیله پای وئرمه ز ، وئرسَده خِیرین گؤرمه ز

Allah ( Tarı ) pəxilə pay verməz , versə də xeyrın gürməz

 

● عمل آزماسا ، قادا یئری مه ز [ Qada قادا : بلا ، مصیبت ] 

Əməl azmasa , qada yeriməz

 

● اؤلمه سین او یامان کی ، یئرینه یاخشی گَله جَک

Ölməsin o yaman kı yerinə yaxşı gələcax

 

● باشیوا کول تؤکسَن ، اوُجا دامدان تؤک

Başva kul töksən , uca damnan tök

 

● تاری وئرَ نده ، باجادان سالار  [ Tarı تاری : تانری ، آللاه ]

Tanrı ( Tarı ) vərəndə bacadan salar

 

● چاغیرمایان قوناغین ، دالیسی سؤزلی اولار

Çağirmıyan qonaq , dalısı sözlı olar

 

● دوست پایی شیرین اولار ، بیرگؤن  سَن ده  بیر گؤن مَن ده

Dost payı şirin olar , bir gün səndə bir gün məndə

 

● ده لی – ده لی یه قوشوُلوب ، ده یَنَک گؤیده ن یاغیر [ Dəyənək : چوب دستی ]

Dəlı dəliyə qoşulub , dəyənək/h güydən yağır

 

Hörmətli soydaşlarim نظر بدهید yazqinin üstünə kilik eyləmək ilə süzlərizi mənə çatdıra bilərsiz

Azərbaycan Salmas Qarnıyarix qalası

سلماس ، قارنی یاریخ قالاسی Salmas

سالماسین قالالاری  Salmasın Qalaları

قارنی یاریخ قالاسی Qarnı yarix qalası

 

مهرداد رحمانی اهروانلی M.R.Əhrvanli

سالماسین اَن آدلی و یوکسه ک داغلاریندان بیرسی قارنی یاریخ داغی دیر . بوُ داغ سالماسین گونئیینده گؤرونور . قارنی یاریخ داغی اوُجا وه یوکسه ک اولدوُغونا گؤره سالماسین هر یئرینده ن بَللی دیر و اونوُندا نشانه سی 3 – 4 ده نه تابی یاریخ دیرکی داغین قوُزئی ( شمال ) باغریندا یارانیب . خالق ایچیندا بوّ داغ باشقا بیر آدلارناندا تانیلیر کی اونلاردان بیرسی ده « اوچ قارداش Üç qardaş » آدی دیر . هر شئی ده اؤنجه قیستاجا بوُ آدلاری آریشدیرمالییق .

قارنی یاریخ : بوُ آد تورکجه یارماق کؤکونده ن [ مصدر ] آلینیب وه بوُنون دا سَببی 3 – 4 ده نه یاریغین ، داغین قوُزئی ( شمال ) باغیریندا اولماسی دیر . ایندی ایسه بیزه اوُیغوندور کی بو یاریخلار بوتون تابی بیر یارنمادیرلار وه میلیونلار ایل بوُندان بَری وجودا گَلیبلر . آنجاق کی بونلارین اولماسی بیزیم کئچمیش نَسیللریمیزین الیله بیر ناغیل شَکلینده فورمالاشیب دیر . بوُ افسانه نین اساسیندا بوُ داغین زئروه سینده اولان قالادا بیر شاه قیزی واریدیر . بوُ قیزا بیر آیری حاکمین اوچ اوغلوُ ائلچی گَلیرلر ، اوندان کی شاهین قیزی کیچیک قارداشا ماراقلیدیر و بیر پارا سبب لره گؤره سؤزونی دئیه بیلمه زدیر ، بوُ  قیز اوچ قارداشلارین آراسیندا بئله قرار قویوُر کی ، قارداشلار داغین اَتَکینده ن تا زئروه سینه قدر بیر یول قازسینلار ، کیمسه تئز داغین زئروه سینه چاتا بیلسه قیز اونویلان ائولَنه جَک . اورادان کی حاکیمین قیزی کیچیک قارداشا ماراقلی دیر اؤزو ده داغین زئروه سینده کچیک قارداشا ساری یول قازماغا باشلاییر . ایشین سونوُ بئله اولوُر کی کیچیک قارداش و حکمین قیزی بیربیرینه یئتیریرلر . بوُ ناغیلدا کی ، اوچ ساییسی ، داغ و قیزین داغین زئروه سینده اولماسی، هامیسی بیزیم تورک خالقیمیزین ایناملارینا باغلی دیر وه بوُ نلارین داحا ده رین معنا لاری واردیر . 

ایندیسه بوُ قالا و داغی یاخیندان گؤرمه سی ، بیر قیر قوم یولوُن اولماسینا خاطیر بیزیم اوچون داحا راحت بیر ایش اولوب دوُر . ملحم Məlhəm – آجواج Acvac یولوُ ایله بوُ داغین قوزئی اتَکینه چاتماق ممکن دور . دا حا بیر باشقا یول دا ملحم کندینده ن تا داغین قوُزئی اتَکینه کیمین یئرده طی ائتمَک دیر . هر شئی ده اونجه بوُنو قید ائله مَک گَره ک دیر کی ، سیز هئچ زامان بوُ داغین اوزاق باخیشیندان گؤروشه ن اوجالیقینا اینانمایین . بوُ داغ سیز اوُزاقدان گؤردوُغوز بویدان چوخ چوخ اوُجا و عظمتلی دیر . بوُنا سبب اونلارکی ایلک دفعه اوچون بوُ داغا و اونون زئروه سینده کی قالایا گئدمَک ایسته ییرلر، گَره ک دیر کی بیر بَلدچی وه یول بیله ن اینسان( راهنما )  ایله اولسوُنلار . بوُ داغدا ده رین دَره لرین و خطرلی یولالرین اولدوغوُنا گؤره ، داغ دا یولوُن ایتیرمه سی احتمالی چوخ یوُخاری دیر .

گؤنئی طرفده داغا صعود ائدَنده بیرینجی نشانه کی قالادان ایندیسه گؤرونور اونوُ قوروُیان دوُوارینین بیر قیسمی دیر . بوُ داش دوُوار بیرینجی و ایکینجی یارقین آراسیندا تیکیلیب دیر کی هئیبتلی اولدوُغونا گؤره اوزاق مسافت ده ن گؤرونور . بوُ داش دوُواردان سونرا ایکینجی وه اوچونجی یاریقین آراسینداکی دوُوارین دوُغوُندا ( شرقینده ) ، داغین اَتکینده ن بیر آز فاصله ایله بیر داش ماغارا گؤرونور . بو داش ماغارا Mağara ( دخمه ) یئرده ن تقریباً ایکی متر بویوُندا اوُجا لیقدا وه داغین ایچینده قازیلیب دیر . بوُ ماغارا دؤرد بوُجاقلی دیر وه اونوُن ایچینده بیر قوُیو واردیر . ایندیسه بوُ ماغارایا گیریش ممکن دئییل چون کی اونون هئچ پله سی یوخدوُر .

بوُ ماغارادان سوُنرا اگر بیز داغین زئروه سینه طرف یولا دَوام ائداق بیر آز سونرا داش پیله لر و داش اوطاقلارین قالمیش ایزلری ایله اوز به اوز اولاجاییق . بو داش پیله لر وه اطاق لار داغین بو یئرینده ن ، زئروه سینه قدر گؤرونورلر . بوُ یولدا چوخلی داشدان یونوُلموش  اطاقلارین قالمیش ایزلرینه راست گَلمه ک اولار .

داغین زئروه سینده بیرینجی بنا کی اینسانین دقتین اؤزونه جلب ائدیر ، قالا اطاقلارینین دیرَک یئرلرینین قالمیش ایزلری دیر . قلانین بنا سی داش و پالچیق دان تیکیلمیش بیر بنا دیر . داغین بو بؤلومونده چوخلو دؤرد بوُجاقلی ( مستطیل ) داش – پالچیق  اطاقلارین ایزلری واردیر . بو قسمت ده ده نئچه قات داشدان یوُنولموش داش پله لر گؤرونور . اوچ ده نه داش ماغارا دا بوُ محدوده ده واردیر کی اونلارین بیرسینه اَل تاپماق ایندی ایسه ممکن دئییل ، چون کی اونوُ داشدان یونوُلموش یولوُ بیر قسمتده آخیب دیر . اما سونراکی ایکی ماغارادان گؤروش ائدماق بیر آز آرتیق چالیشماق ایله  ممکن دور . بوُ ماغارالارین بیرسی یاریم گیرده و اوبیرسی ده دؤرد بوُجاقلی شَکیلده داشین ایچینده یونوُلموشلار . 

قالانین تاریخی : بیر پارا آیدین نشانه لره گؤره بوُ داغدا اینسانین یاشایشی چوخ اسکی چاغلارا قاییتیر . بو نیشانه لردن بیرسی نئچه ده نه ده رین تابی ( طبیعی ) ماغارانین اولماسی دیر کی اونلار ایلک اینسانلارین یاشاماغین ذهن خاطرلاییر . بوُ ماغارالارین ایچینده اولان تورپاق قاتلاری ده بیر علمی قازینتی لاری طلب ائدیر . بوُرادا تاپیلمیش ابتدایی ساخسی لارکی بارماق ایزلری اونلارین اوستونده گؤرونور وه ماغارالارین بیرسینین ایچینده اولان سوُ و اسکی ده ن اولان سوُ آخیمینین ایزلری [ استلاگمیت ] وه  بوُنلاردان علاوه ، زولا چایینین و آجواج - ین داش شَکیللرینین بوُ داغا یاخین اولدوُغو دا بو گمانی آرتیق گوجله ندیریر . قالانین داشدا قازیلمیش پله لری وه اونون داش دخمه لرینین شکیلی قالانین 800 – 1200 میلاد دان قاباق ( م . ق ) ایشه گئدیلمه سینی بیزه ثابت ائدیر .  بو چاغ دا ( 800 – 1000 م . ق ) سالماس و تابی کی بوُ قالا دا  اوُرارتو حکومتی نین بیر مهم شهری دیر کی چوخلو تَدقیقاتچی لار ( محقق لر ) اونوُ  همان اولخو Uhxu شهری حساب ائدیرلر[1] . بوُ سؤزلر اساسیندا اوُلخو شهری بو داغین اتَکینده تیکیلمیشدیر . بیر پارا نظرلره گؤره ، بو قالانین ماننا لار زامانی ده ، یعنی اورارتو حکومتینده ن  اؤنجه یارانماسیندان ایزلری واردیر[3] . منجه بو نظر دوغروُ اولا بیلر چون کی اوراتو حکومتینده ن قاباق دا بوُ یئرلرده اونلارین سوی داشلاری [ هم نژادلاری ] یئرلی خالقینان مدنیت لر قوُرموشلار . مثال اوچون ، سوُمر لر ، کوتی لر ، لوُلوبی لر و مانانا لر ( ماننا لار ) .  بوُنو دئمَک گَره ک دیر کی بو داغ و اونوُن اوستونده کی قالا و مدنیت و یاشایش ایزلری چوخ چوخ زنگین و ده یرلی تاریخه مالیکدیرلر کی بونلار علمی تَدقیقاتلاری و قازینتلاری طلب ائدیلر تا بیز آیدین شَکیلده اؤز تاریخیمیزه و آذربایجان تاریخینه اَل تاپاق .

 

● قایناقلار :

[1] . بوریس پیوتروفسکی ، دکتر م . ت . زهتابی ، دکتر ت . ملک زاده

[2] . آذربایجان ایران تاریخی گئنیشینده ، رحیم رئیس نیا ، بیرینجی جیلد

 

Qarnı yarıx qalası ( Üç qardaş )

● MRHRDAD Rəhmani Əhrvanli

 

Bu qala Salmasın güneybatında , bir uca dağin zervəsində tikilibdir . bu qaladan indisə daş mağaralar , daşda yonulmuş pillələr və daş – palçıqdan tikilmiş otaqlar qalibdir . bu qalanin daşin bağrında qazılmış otaqlari iki şəlildədirlər , girdə və dörd bucaqlı .

Qala əldəkı sənədlər əsasında ilk dəfə Çarlz burni nin əlilə bərrəsı olunmuşdur və onun qidməti Urartu mədəniyətinə bağlanmişdir . ama bir para gördoxlərimiz bu qalada bizidə bu gümani gücləndirir ki bo dağda insanın yaşayışı 3200 ildən çox abaqa qayıtır , bunlardan birsı dağin ətəkinda tapilan əldə düzəlinmiş saxsıdir .

Qalanin daşda qazılmış mağaralarının şəkillərinin fərqli olmasıda bu nəzərı daha gücləndirir . tarixi sənədlər əsasinda bu qala haman Urartulərın Ulxu şəhridir .

Salmas / Güney Azərbaycan

سلماس ، مغانجیق

روستای مغانجیق – Moğancıq  

( مغانجوق )

مهرداد رحمانی اهروانلی

این روستا در شمال سلماس کنونی قرار دارد و بر سر راه راتباطی سلماس – خوی قرار گرفته است . روستای مغانجیق در زلزله 1309 هـ. ش سلماس آسیب های جدی دید . نام روستا « مرکب از دو کلمه مغان + جئق می باشد . شاید اسکان طایفه مغان در این منطقه سبب نامیده شدن روستا به این اسم می بوده که در صورت صحت این امر می تواند یکی از باستانی ترین نقاط سلمــاس باشد » [1] اما با یک تفسیر دیگر واژه مغانجیق را می تواند مرکب از « موغ / مُغ + ان + جیق » دانست .

به بیانی دیگر و در ادامه مطلب بالا می توان گفت نام روستا مرکب از مغ + ان + جیق است همانطور که می دانیم مغ ها گروهی از طوایف ترک – التصاقی زبان بودند که بعدها با پیدایش آیین زرتشت به سمت های روحانی در این دین دست یافتند رهبران در آیین زرتشت بودند که در ابتدا امور اولیه دین در دست ایشان قرار داشت اما بعدها با نفوذ دین زرتشت که خاستگاه آن نیز آذربایجان و شهر اورمی ( ارومیه )  بود ، مغ ها توانستند امور کشوری را هم در دست بگیرند و حاکمیت خود را گسترش دهند . آتشکده ها نیز بنوعی مرکز قدرت و معابد این دین بودند که مغ ها در آن سکونت داشتند و به اداره امور مردمی و کشوری می پرداختند .

بعد از توضیح در باره کلمه مغ باید اشاره کرد که علامت «ان» نشانه جمع ترکی است[2] و نوعی پسوند احترام می باشد مشابه آن در کلمه بایان-Bayan  که جمع کلمه بای یا به ی – Bəy  است دیده می شودهمچنین « ان » در مقام پسوند مکانی نیز بکار می رود . پسوند « جیق » هم از پسوندهای تصغیر مکان و اسم می باشد که در انتهای نام فرد و اماکن بکار می رود مانند قالاجیق نام روستا یی در غرب آذربایجان . با در نظر گرفتن موارد نام روستا به معنی « شهر کوچک مغ ها » است .

آثار باستانی روستا :

تپه باستانی مغانجیق : این تپه در بین مردم به نام گیرده سئرا Girdə sıra – مشهور است که آتشکده نیز نامیده می شود . نام این تپه بنوعی وابستگی خود را با اسم روستا اعلام می دارد . این تپه به فاصله کمی از روستا و در شمال آن قرار دارد که شامل مساحت بسیار وسیعی است ارتفاع آن در مرتفع ترین قسمت به بیش از 4 / چهار متر نیز می رسد . بر اساس مشاهدات فعلی آثار سکونت انسانی از سطح تراز تپه ( مماس با سطح زمین ) شروع و تا بالاترین و جدیدترین قسمت ( لایه ) تپه ادامه دارد . در بین آوار مربوط به لایه های این تپه آثار فراوانی از سازه های سنگ چین وجود دارد . بخش زیادی از این تپه در هنگام عملیات راهسازی بین سلماس و خوی از بین برده شد . شاهدان از پیداشدن چندین گورخمره ( تدفین خمره ای ) حکایت می کنند که در حین انجام عملیات راهسازی کشف شدند . امروزه نیز بقایای این نوع خمره های بزرگ مخصوص انبار مواد غذایی و بعضاً تدفین مردگان در اطراف و بقایای آواراین تپه به وفور دیده می شود .

وجود آثار سکونت انسانهای اولیه و ابزار ابتدایی سنگی مانند قطعات تراش خورده سنگ ابسیدین ( شیشه طبیعی ) و آسیاب های دستی در محوطه تپه ، وجود سفالینه های مربوط به تمدن سفال سیاه – خاکستری  همه گویای قدمتی دست کم  بیش از 2000 سال قبل از میلاد  برای این مکان  هستند .

 

منابع :

[1] . تاریخ ده هزارساله سلماس ، دکتر ت . ملک زاده ، چاپ دوم ، صفحه 38

[2] . تاریخ دیرین ترکان ایران ، پروفسور م. تقی زهتابی ، چاپ سوم ، صفحه 58

[3] . یادگار تمدنهای کهن سلماس ، م . رحمانی ، چاپ اول 1385

[4] . تحقیقات محلی

türk . azərbaycan . salmas سلماس . آذربایجان

لاتین آذربایجان Azərbaycan latin yazqiları

 

م . رحمانی اهروانلی azersalmas.blogfa.com     2008
A a	آ ، ا	Q  q	ق ، قَرقه [ کلاغ ]
B b	ب	R  r	ر
C  c	ج	S  s	س
D d	د	T  t	ت
E  e	ــِـ ، ائل [ خانواده ]	U  u	وُ ( اوُ کشیده ) ، اوُن [ آرد]
F  f	ف	V  v	و
G  g	گ ، گه ل [ بیا ]	X  x	خ
H  h	هـ	Y  y	ی ، یالان [ دروغ ]
İ  i	ای ( کشیده ) ، اینان [ باور کن]	Z  z	ز
J  j	ژ	Ə  ə	ــَـ  اَ ،  اَل [ دست ]
K  k	ک	Ü  ü	او ، و ، اوزوم [ انگور ]
L  l	ل	Ö  ö	اؤ ، ؤ، اؤلوم [ مرگ ]
M m	م	Ğ  ğ	غ
N  n	ن	I  ı	ی ( ی کوتاه ) ، ایشیق [ روشنی ]
O  o	ــُـ ، او ، و - اون [ ده ]	Ç  ç	چ
P  p	پ	Ş  ş	ش

 

س

 

S . M . 3 / 15

 

تورک قادینلار دونیاسی

جایگاه و نقش زن در بین ملل ترُک

 

جایگاه و نقش زن در بین ملل ترُک

 

● مهرداد رحمانلی اهروانلی ( اهرنجانی )   

« ای مردم بترسید از پروردگار خود ، خدایی که همه شما را از یک تن ( نفس ) بیافرید و هم از آن جفت او را خلق کرد و از آن دو تن خلقی بسیار در اطراف عالم ، مرد و زن برانگیخت » سوره النساء آیه 1 .

"مقام زن پيش تركها و مغولها خيلي بلند و محترم است ، چنانكه بالاي فرامين شاهي مي نويسد: به فرمان سلطان و خواتين [ خاتون ها ]  ....." [ سفرنامه ابن بطوطه ، ص ٢٤٨ ]

اگر بخواهیم بی طرف و بدون تعصب بی مورد در مورد جایگاه والای زن در بین ملل ترک صحبت کنیم ، بی شک زن در طول تاریخ این ملت همیشه در اوج احترام قرار داشته و نکته زیباتر این است که علاوه بر آزادی بیان ، حقوق و احترامی که برای جایگاه زن وجود داشته و دارد ، زنان خود موفق شده اند به درجات بالای سیاسی و حتی نظامی نیز برسند . همانطور که می دانیم واژه خانیم Xanım واژه ای ترکی است که در مقام احترام برای زنان در زبان ترکی کار می رود تنها ریشه یابی بسیار کوتاه این واژه ما را با جایگاه والای زن در بین ملت ترک آشنا می کند .

واژه خانیم از دو قسمت « خان » و « یم / ایم » تشکیل شده است و خان به معنی بزرگ و عالی مقام و پسوند یم ، هم نوعی پسوند مالکیت در زبان ترکی است و نظیر آن را در واژه های « جانیم : جان من » و « باغریم : قلب من » می بینیم . واژه خانیم در ترکی که از قدمت بسیار بالایی برخوردار است به معنی « خانِ من ، بزرگِ من » می باشد . [11]

در تشکیل اولین امپراتوری های اقوام اتصاقی [ اجداد ترکان امروزی ] با با جایگاه ویژه زن روبرو می شویم ، در بین فرهنگ مردم باستانی ایلام İlam در نوشته ها نام خاتون ها و زنان قبل از اسم پسران نوشته می شد و باید به این نکته هم اشاره کرد ما در بین این ملل برای اولین بار با مجسمه ها ی گلی زنان روبرو می شویم که کمتر در سایر ملل نظیری دارد . [1]

زمانی این اعتقاد به جایگاه والای زن در بین ترکان به بیشترین قدمت و بالاترین درجه خود می رسد که ما در مجموعه ادبیات و فولکلور شفاهی و اعتقادات عامه نیز با این موضوع روبرو می شویم بدین صورت که اجداد ما چشمه آب [ بوُلاغ / ترکی ] را جایگاه الاهه زمین و به صورت مونث تصویر می کردند و آن را بسیار مقدس و به دور از هرگونه آلایش می پنداشتند . در بین افسانه ها نیز خورشید که مظهر روشنایی و از بین برنده تاریکی بود ، نیز به صورت یک زن تصویر شده است . [2] بر خلاف سایر اقوام باستانی که زنان و دختران را خوار و حقیر می شمردند و در ادبیات خود نقش زن را فقط به جایگاه موجودی زاینده فرزند مذکر تقلیل می دادند و همیشه در روایات خود فرزند دختر را حقیر می شمردند [ منبع موجود ] در فولکلور شفاهی ترکان و همچنین کتاب باستانی ده ده قورقود ما با دعاهای سلاطین روبرو می شویم که از خداوند بزرگ آرزوی فرزندی دختر می کنند [10] زیرا که دختر یا پسر در بین این ملل از هر لحاظ و درجه هم سطح بودند . اعتقاد اقوام قدیمی ما بر این بوده که زن و دختر سرچشمه خیر و برکت به حساب می آمد و بر این اساس اکثر آیینهای مذهبی باستانی ما ترکان به وسیله زنان انجام می گرفت . [9] داستانهای رایج و مشهور ما نیز همگی مملو است از ستایش جایگاه زن و مقام بالای آن که او را به صورت همسری شجاع ، مادری مهربان و در مواقع لزوم خاتونی دلیر و جنگجو ،  نشان می دهد . داستان مشهور کوراوغلو و ده ده قورقود ، دلیل روشنی بر این ادعاست .

ما در اسناد تاریخی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد [3] نیز با جنگجویان زن ترک روبرو می شویم که همراه با مردان خود و در کنار آنها با دشمنان خاک و بوم خود به مبارزه برمی خیزند . بر طبق این اسناد در بین اسراء یی که توسط نیروهای روم به اسارت گرفته شده بودند تعداد زیادی جنگجویان زن وجود داشته . برخی از اسناد هم از وجود رده ای خاص در بین ارتش ماد آتروپاتن صحبت می کنند که مخصوص قبیله ای خاصی از زنان بود که اینان مهارت خاصی در تیراندازی بر روی اسب داشتند [4] جالب است که بدانیم امروزه قبور مربوط به این زنان نیز در طی حفاری ها به دست آمده است . در این اعصار زن در بین این ملل حتی به جایگاه پادشاهی نیز رسیده که از مشهورترین آنها می توان به ملکه « تومروس » اشاره کرد . [4]

جا دارد به این نکته ظریف هم اشاره کنم که در بین ملل ترک پادشاهان همواره به پدر و مادر خود افتخار می کردند و ما شاهد حک نام مادران در کنار نام پدر از سوی فرزندان و حکمداران وقت هستیم که شما شاید نتوانید در سایر ملل نمونه ای برای آن پیدا نماید برای نمونه در سطوری از کتیبه کول تیکین [ امپراتوری گؤک تورک ] به نوشته زیر بر می خوریم : « پدرم ایلتریش خان با همکاری مادرم ایل بیگله خاتون مردم را متحد کرد » . [5]

و زمانی این احترام مقام زن بیشتر نمود پیدا می کند که ترکان پرچمدار اسلام می شوند و این دین را با جان وتن می پذیرند . در زمان حکومت ترکان مغول [6] نیز زنان در تمام صحنه ها فعالیت داشتند آنها به جنگ می رفتند و در شورا های جنگی شرکت کرده و دارای جایگاهی در تصمیم گیری ها بودند و فرمان خان با نام خاتونان خوانده می شد . در این دوران به نام این خاتون ها سکه هایی نیز ضرب می شده از خاتون های بزرگ که در این تاریخ حتی توانستند به سلطنت نیز برسند و حکومت هایی را در شمال عراق امروزی بوجود آوردند می توان به دؤولت خاتون ، ساتی خاتون ، تیندو خاتون ، اشاره کرد . سارا خاتون نیز نام یکی از اولین دیپلمات های زن بوده که در قرن پانوزده میلادی می زیسته و تاریخ از زیرکی و درایت این زن ترک سخن برده است . [1] مقبره میره خاتون که مینار Minar هم گفته می شد و در غرب سلماس قرار داشت و در زمان ایلخانان مغول برای یادبود این زن و بزرگداشت مقام وی ساخته شده بود .  

در آخر جا دارد با ذکر نام یکی از زنان شجاع آذربایجان که در جریان قحطی سال 1336 بار دیگر نام و آوازه زنان تـــرک را در گوش تــــاریخ طنین انداز کرد یادی کنیم ، که کسی به جــز « زینب پاشا » نیست . این زن در خلال این سالها که در شهر تبریز قحطی شده بود و عده ای با احتکار زندگی مردم را سیاه کرده بودند وارد صحنه شده و رهبری زنان رنج کشیده تبریز را بر عهده گرفته و هر شب به یکی از انبارهای این محتکران با چوب و چماق حمله می کردند . جریان این شورش مردمی به رهبری زینب پاشا بعد ها در اشعار و سرودهای آذربایجان منعکس شد و امروزه نیز اپرایی مشهور توسط نوازندگان آذربایجان به نام این شیر زن ساخته شده است . [7]     

 

● منابع : 

[1] . اینترنت ، سایت خاتون

[2] . آذربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن ، میر علی سید اوف ، کؤ : رحیم شاوانلی

[3] . آذربایجان در سیر تاریخ ایران ، رحیم رئیس نیا ، جلد دوم

[4] . منبع [3]و ایران تورکلرین اسکی تاریخی ، دکتر م . تقی زهتابی ، جلد دوم ، 581  

[5] . سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی ، دکتر جواد هیئت 

[6] . شاید در بحثی دیگر زمینه ای فراهم شود که بتوانیم دلایل حمله مغولها را بر اساس داشته های تاریخی بررسی نماییم اما با ید به این نکته اشاره کنم که برخی روایات که این قوم را غارتگر و نابودکننده شهرها و سازنده مناره هایی از سر انسان معرفی می نمایید چندان سندیت ندارد و بیشتر ساخته و پرداخته تخیلات است . 

[7] . این آهنگ - اوپرا توسط گروه موسیقی دمیرچی تبریز تنظیم شده است .

[8] . منبع اینترنت سایت آ.س.ی.ن 

[9] . آذربایجان مراسیم فولکلوروُ ، آفاق خوره م قیزی ، باکی 2002  

[10] . ده ده قورقود و ادبیات دونیامیز ، دکتر پناهی

[11] . نگاهی به واژه های اساطیری آذربایجان ، صمد چایلی ، ص 174

س

 

 S . M . 3 / 15  

 

نام های ترکی و معانی آنها

فرهنگ نام های ترکی

مهرداد رحمانی اهروانلی  

 

«  بر روی فرزندانتان نامهای نیکو بگذارید و همدیگر را با نام های زیبا صدا کنید » پیامبر اسلام  ( ص )

 

همانطور که شاید به دفعات برای ما پیش آمده است و از نزدیک حس کرده ایم ، نام یکی از تاثیر گذارترین مشخصه های هر فرد است که اگر به درستی و با دقت از سوی والدین انتخاب نشود چه بسا در مرحل بعدی زندگی مشکلات و سرخوردگی های روحی را در فرزندان به وجود آورد . نام ما یکی از اولین ابزارهای شناخت و وسیله تعامل ما با جامعه را تشکیل می دهد . اهمیت این موضوع تا جاییست که پیامبران و بزرگان ما در باره اهمیت آن و انتخاب نامهایی نیکو توصیه هایی در قالب احادیث فرموده اند .

در انتخاب نام اشخاص معیارهای زیادی دخیل است که بی شک یکی از مهمترین آنها ملیت ، قومیت و نژاد  هر فرد می باشد  . زبان ، مذهب ، باور ها و اساطیر نیز از سایر عواملی هستند که هر یک به نوع خود در به وجود آمدن نامها و کاربرد آنها در بین مردم یک ملت تاثیر می گذارند و این طبیعی است که هر ملت ، قوم ، و قبیله ای سعی در حفظ آنها نماید . حال با این مقدمه نگاهی بسیار کوتاه داشته باشیم به برخی از نام های اشخاص رایج در آذربایجان .

به طور کلی نامهای اشخاص به دو دسته ، نامهای پسرانه / مردانه و دخترانه / زنانه تقسیم می شوند که هر یک به طور جداگانه ذکر خواهند شد .

نامهای ترکی دخترانه / زنانه که بیشتر این نوع نام ها از زیبایی های طبیعت مانند نام گلها ، رودها ، ماه و . . . گرفته شده اند و بعدها با پذیرش اسلام و علاقه بی مثال ترکان به این دین نام های عربی - اسلامی که از طرف این ملت محترم شمرده می شدند چه مردانه و چه زنانه در میان آنها رواج یافت .

 

● برخی از نامهای ترکی دخترانه / زنانه ،  با معانی و مفهوم نامها :

ساباح Sabah ( اولین ساعت دمیدن صبح )

سَحَر Səhər ( صبحدم )

سئلدا Selda ( آب کوهساران ، سیل کوهساران )

سئلئن Selen ( مژده ، خبر )

سئلین Selin ( شادی ، [سئوینج] ، آب روان  )

سئلما Selma ( راهی راه درست )

سَن آی Sən ay ( مه سان ، ماه رخ )

سئنئم / سَنَم Senem / Sənəm ( محبوب ، زیبا ، پری چهر ، بسیار زیبا )

سئویل Sevil ( دوست داشتنی ، [ اؤزونی سئودیره ن ] )

سولماز Solmaz ( بی زوال )

ساباSaba  ( نسیم ، نسیم لطیف صبحدم ، مقامی در موسیقی ترک ) 

سارا Sara ( سارای – خالص ، ناب )

سئنا Sena ( نام گل ، روشنی ، اوج ، بلندی ،  این نام با ثنا – ی عربی فرق دارد )

آرمغان / آرمغان Armağan / Ərməğan ( نوعی هدیه با ارزش ، دل کسی را شاد کردن ، بخشش . این نام دارای ریشه ترکی است و به هدیه سفر و ره آورد خانان نیز ارمغان گویند [ 1 ] ) .

آرزوُArzu  ( خواسته )

آی جان Aycan ( زیبا مانند ماه ، مه سا ، زیبا به اندازه ماه  )

آیلار Aylar ( ما ه ها ، زیباتر از تمام ماه ها )  

آیدا Ayda ( نام گلی زیبا )

آیلین Aylin ( حاله گردی که در اطراف ماه دیده می شود )

آینوُر Aynur ( درخشش و نور ماه ، نور به معنی روشنی ، ما در آذربایجان شهری هم به نام نوُر داریم )

آیسان Aysan  ( در زیبایی مانند ماهی ، ماه رو )

ائلناز Elnaz  ( زیبای قوم )

سونا Sona  ( زیبا ، نام زیباترین و سفیدترین نوع قو در ترکی )

● برخی از نامهای ترکی پسرانه / مردانه

اَرسلان / ار اسلان Aslan / Ərəslan  ( چون شیر ، قهرمان مانند شیر )

آیدین Aydin  ( خجسته ، مبارک ، روشنایی ماه )

آتیلا Atila  ( نام یکی از قهرمانان ترک )

شئروین Şervin  ( نام یکی از خدایان اقوام زرتشتی )

آراز Araz  ( نام اصلی رودخانه ارس که در بین مردم آذربایجان بسیار مقدس تلقی می شود )

ائل خان El xan  ( بزرگ طایفه ، خان = بزرگ ، والی )

آیتام Aytam  ( ماه کامل )

آلتین Altın / Altin  ( طلا )

بابک Babək  ( بای + بک  ، نام شخصیت تاریخی و قهرمان ترک )

یاشار Yaşar ( جاویدان ، همیشه ماندگار )

ساوالان Savalan ( نام کوهی مقدس در بین ترکان آذبایجان )  

 

منابع :

[1] . دیوان لغات الترک ، محمود بن الحسین الکاشغری ، ترجمه دکتر ح . دوزگؤن

[2] . www.torkiye.com

آذربایجان ، سلماس ، کاظیم داشی Azerbaycan , Salmas

سلماس ، Salmas

سالماس و آذربایجان تورکلری حاقیندا چاپ اولوُنان یئنی کیتاب و سی دی لر

Salmas və Azərbaycan Türkləri haqinda yayılan yeni kitab və CD lər

 

● آتا یوُردوم کهنه شهر ، ابراهیم فــــــرهودی ( کاسیب اوغلو ) ، شعر کیتابی ، تورکجه ، 1200 تومن

● Ata yurdum Köhnə şəhər , Ebrahim fərhudi ( kasıb oğlu ) , şeir kitabi , Türkcə , Salmas 2008 .  

 

● آنا یوُردوم کهنه شهر ، حیدر ناصری ( چوبان ) ، شعر کیتابی ، تورکجه

● Ana yurdum Köhnə şəhər , Heydər nasiri ( Çoban ) , Türkcə , 2006

 

● شهر من کهنه شهر ، جلیل جلیلی ، کهنه شهر تاریخی ، فارسی ، 1500 تومان ، 1378 .  

● Şəhr mən Köhnə şəhər , Cəlil cəlili , Köhnə şəhər tarixi , Farsca , 1999

 

● ده ده قوُرقود و ادبیات دونیامیز ، دکتر حسین پناهی ، ناغیل کیتابی ، تورکجه ، 2500 تومن .  

● Dədə qurqud və ədəbiyat dünyamiz , Dr. H . Pənahi , Türkcə , 2000

 

● مشاهیر سلماس ، محمد رضا مهرزاد ، مشاهیر سلماس ، فارسی ، 3500 تومان ، 1386 .

 ● Məşahir Salmas , M . Reza mehrzad , Salmasin adlilari haqinda , Farsca , 2007 .

 

● آذربایجان در جنگ جهانی اول یا فجایع جیلولوق ، ( Azərbaycanda Cilolar faciəsi  ) ، دکتر توحید ملک زاده ، تاریخ آذربایجان ، فارسی ، 2500 تومان ، 1386 .

 

● تاریخ ده هزارساله سلماس و غرب آذربایجان ، دکتر توحید ملک زاده ، تاریخ سلماس و آذربایجان ، فارسی ، 5500 تومان ، 1384 .

 

● یادگار تمدنهای کهن سلماس ( Salmasin eski mədəniyət izlərı ) ، مهرداد رحمانی اهروانلی ، آثار باستانی سلماس ، فارسی ، 2500 تومان ، 1385 .

 

● VCDسالماسین اسکی مدنیت ایزلری ( Salmasin eski mədəniyət izlərı ) ، مهرداد رحمانی ، فیلم  مستند آثار باستانی سلماس ، زیر نویس ترکی / فارسی ، 800 تومان ، 1386 .

 

● VCD اودلار یوُردونان سالماس اؤلکه سی  ( odlar yurdundan Salmas ölkəsı ) ، مهرداد رحمانی ، فیلم  مستند آثار باستانی سلماس ، زیر نویس ترکی / فارسی ، 800 تومان ، 1385 .

 

● VCD عکس های تاریخی سلماس ، صابر سلماسیان ، زیرنویس فارسی ، 800 تومان ، 1384

 

● نرم افزار سلماس نگین آذربایجان ، علی اسماعیلی ، فارسی ، 800 تومان ، 1385 .

 

مراکز فروش کتاب ها و سی دی CD və kitabların satış toplamları  :

 

- سلماس ، بلوار جمهوری ، کتابفروشی معلم ، آقای اصلانی

- سلماس ، خیابان امام ، نمایندگی روزنامه اطلاعات ، آقای عاقلی

- سلماس ، پاساژ آذربایجان ، انتشارات پرواز قلم ، آقای سامی ، تلفن : [phone] – 0443

 

- Salmas , Cumhur bulvarı , Məlim kitab satişı , Əslani cinabları .

- Salmas , Azərbaycan pasajı , Pərvaz qələm , Samı cinabları ,

TEL: 0443 – 5242812 , 0914 146 0815 Samı cinabları .   

سلام ، Səlam

سلام حورمتلی یولداشلار

خوش گؤردوخ

بوُندان کی آلتی آیدان چوخوُیدور کی وبلاگلاریمین حَک الدوُغونا گؤره سیزله یوخوُیدوم منی باغیشلیاسیز . بوُ مدت ده سیزلرین هر یولیلا منه بیلدیردیییز تشکرلریزده ن مینت دارام . چالیشاجام موُندان بئله بو یئنی وبلاگ لا اؤز گؤزل خالقیمی و یوُردومو سیزین اوچون آرتیق تانیدرام .

یاشاسین تورک یاشاسین آذربایجان . م . ر . اهروانلی

 

Salam hürmətli yoldaşlar

Xoş gördüx

Bundan ki alti aydan artiq dir iki veblaq larimin hək olduğuna görə quluğuza çata bilməmişdim məni bağişliyasiz , bu müdətdə sizin pəyamlariz əni yolumun dəvaminə artiq güc verirdir , çalışacam bundan sonra bu yeni veblagda öz gözəl xalqimi və yurdumu artıq tanidirim .

Yaşasın Türk , yaşasin Azərbaycan m.r.Əhrvanli  

تورک و آزربایجان فولکلورو

دیوان الغات تورک کیتابیندا اولان آتالار سؤزلرینه بیر باخیش

 

● تیلین توگمیشینی تیشین یازماس 

ترکی آذربایجانی : دیلین دویونون ، دیشنه ن آچمازلار

● ییلان کَندو اَگریسینی بیلمه س ، تَوی بوینوُن اگری تیر

ترکی آذربایجانی : ایلان اؤز اَیریسین بیلمه ز ، ده وه نین بوینوُن اَیری بیله ر

● اَرمه گوگه بولیت یوک بولوُر

ترکی آذربایجانی : تنبه له بوُلوُت کؤلگه سی یوک دور

بوِنو اشاره ائدیر کی تنبله لاپ یونگول ایشده آغیر گه لر

● آلیمجی آرسلان ، بیریمچی سیچغان

آلیمجی اسلان ، وئریمجی سیچان

آلیمجیAlımcı  : بورج اییه سی ، و ئریمجی : بورجلی

● یاتینن یاغلیغ تیکوسینده ن ، اؤزون قانلیغ یوُزروُق یاق

ترکی آذربایجانی : یادین یاغلی تیکَسینده ن ، [ تانیشین ] اؤزون قانلی یوُمروغو یاخشی

آدامین اؤز ائلینین چَتین لیگی و یامانلیقی ، یاد [ بیگـــانه نین ] وئردیغی قازانج وه محبت اینده ن مین قات یاخشی دیر .

● سوُ بیرمه س که ، سؤت بیر

ترکی آذربایجانی : سو وئرمییه نه ، سوت وئر

سَنین حاقیندا پیسلیق ائده نه ، یاخشی لیق ائدگینه ن

● اَرده م باشی ، تیل

ترکی آذربایجانی : اَرده م باشی ، دییل  [ اَرده م Ərdəm : ادب ]  

● یازی – دا بؤری اوُلیسا ائوده ایت باغری تارتیشوُر  [ یازی Yazı : چؤل ، دشت ]

ترکی آذربایجانی : یازی دا قوُرد اوُلاسا ، ائوده ایتین باغری آلیشار [ یانار ]

بوُ نا اشاره ائدیر کی ، قوهوم چوُلوق وه سوی داشلیق  نه بویدا اوزاق اولسا دا  یئنه ده اوره ک اوره که باغلی اولار « قان ، قانی چَکه ر »

● آوچی نئچه ته ف بیلسه آزیغ آنچا یول بیلیر

ترکی آذربایجانی : اوُوچی نئچه فَند بیلسه ، آیی اونجا یول بیله ر [ اووچی ovçi : شکارچی ]  

● قاری اؤکوز بالدوُقا قورقماس

ترکی آذربایجانی : قاری اؤکوز بالتا دان قورکماز

قاری Qarı : قوجا ، یاشلی ، بالتا Balta : ناجاق ، تبر

 

بایاتی لار

آی دؤنــــوب حیلا لا

حرام دوشمه ز حـلا لا

نا مردین باغجا سیندا

نه گول بیته ر ، نه لا لا  [ لالاLala : لاله ]

□ □ □

آراز آخـــــار بوز اوسته

کاباب پیشه ر کؤز اوسته

قوی اؤلدورسـونله ر منی

دانیشدیقیم سـؤز اوسته

□ □ □

سورولر مَله ر گَــله ر  [ سوروSürü  : گله گوسفند و بز ]

داغلاری اَنه ر گـَله ر

نا مرده توُش اولانین  [ توُش Tuş : روبرو ، مقابله ، قارشی ]

باشینا نَـــله ر گَله ر

□ □ □

سوُ گَله ر ، آخـــار گئده ر

یئر یوُوانی یاخــار گئده ر

بوُ دونیــــــــا باجا دی

هر بیر گَله ن باخار گئده ر

 

توپلاما : م . ر . اهروانلی   

قایناق : سالماس خالق آریشدیرمالاری

 

 

 

 

درمورد ترکان بیشتر بدانیم

« آن کس که ارزش خود را نداند هلاک شود »  امام علی (ع)

 

* گردآوری : مهرداد رحمانی اهروانلی

● کلمه توب Top که امروزه بیشتر به صورت توُپ تلفظ می شود ، واژه ای است کاملا ترکی که تبدیل حرف ب ← پ در این زبان متداول می باشد . واژه توب به نوبه خود مخفف و کوتاه شده کلمه توپیق Topıq ترکی به معنی گوی و توپ است . [1] شاید خالی از لطف هم نباشد که اشاره کنم بازی پرطرفدار فوتبال نیز برای اولین بار توسط یکی از ترکان سلماس به نام آقای « حسین سَده غانلی ( صدقیانی ) » از کشور ترکیه به ایران ارمغان آورده شد . [2]

● آیا می دانید نــام اصلی شهر میاندوآب ← قوشاچای ، تیکاب ← تیکـــــــان تپه ، تلخه رود ←آجی چای ، ماکو ← ماکی ، شاهین دژ ← سایین قالا ، سردرود ← سارودوری ، پارس آباد ← مُغان ، انزل ← قَره باغ است .

● آیا می دانید نام شهر قزوین بر گرفته از نام یک قوم باستانی التصاقی زبان [ ترک ] به نام کاسپی ها است . قزوین شکل تغییر یافته کاسپبن است در تاریخ بارها نام این قوم ذکر شده است ، همچنین نام دیگر دریای خزر که کاسپین می باشد برگرفته از نام این قوم است .

● آیا می دانید هر یک از رنگ ها در بین مردم ترک آذربایجان دارای مفهومی هستند که این مفهوم و اعتقادات ریشه در هزاران سال تمدن این ملت دارد ، رنگ سفید در بین ترکان نشانه شاهی ، حکومت و تقدس است ، رنگ آبی نشانه الاهیت و وابستگی به خداوند است که از اعتقاد دیرین ترکان به وابستگی خداوند به آسمانها و اروج انسان به آسمانها بعد از مرگ نشأت می گیرد ، رنگ سیاه نیز نشانه ای از سختی ، رنج و کثرت است که انعکاس وسیعی در فولکلور آذربایجان دارد . [3]

● آیا می دانید واژه الاغ یک واژه ترکی است که در ورود به زبان فارسی در ترجمه آن اشتباهی صورت گرفته است ، الاغ با تلفظ ترکی اوُلاغ Ulağ به اسب تیز رو و سریعی گفته می شود که به فرمان بیگ و خان در اختیار  قاصد قرار می دهند .[1]

● آیا می دانید واژه چخماق دارای ریشه ترک – سومری بوده و تلفط صحیح آن چاخماق است ، این واژه از ریشه کلمه سومری شاق بوده که با قانون تبدیل حرف ش ← چ  در گذر از سومری به ترکی به صورت چاق در آمده است . هر دوی این واژه ها در سومری و ترکی به معنی درخشش و برق زدن است . نام سنگ چخماق – چاخماق هم که موقع خوردن به هم باعث تولید جرقه می شوند از همین واژه گرفته شده است .[4]

● آیا می دانید کلمه چراغ با تلفظ و نوشتار صحیح « چیراق Çıraq » ریشه در زبان ترکی دارد . این واژه مرکب از « چار / چیر » به معنی پراکننده از مصدر چارماق و « اق » به معنی شعاع و بیشتر ، شعاع نور می باشد که نظیر آن در « پیچاق / بیچاق » به معنی شعاع برنده نیز دیده می شود پس چیراق به معنی پراکننده نور است .[3]

● آیا می دانید نام شهر سقز Səqız برگرفته از نام یک قوم التصاقی زبان ( ترکی باستان ) به نام ساکا است . [6]

● آیا می دانید رسم ریختن یک مشت خاک بر روی مرده که در مراسم تدفین اروپا رایج است توسط ترکانی که بعدها به اروپا مهاجرت کرده اند رواج یافته است .[2] از هزاران سال پیش در بین ملل ترک این رسم وجود داشته که در زمانی که یکی از بزرگان یا خاقانان را به خاک می سپردند ، هر کس یک مشت خاک بر روی مزار وی می ریخته و این خاک ها به صورت تپه ای در می آمده است .

● آیا می دانید از گذشته های بسیار دور رورخانه آراز در بین مردم آذربایجان مقدس تلقی می شده و مردم گذر از آن را مقدس می شمردند . رودخانه آراز از قدیم به رودخانه ای مشهور بوده که هیچ گاه نمی شد روی آن پل ساخت . ویرژیل ، شاعر رومی در مورد آراز می گوید : آراز رودخانه ای است که هیچ سد و پلی را تحمل نمی کند .[5]

 

[1] . دیوان لغات الترک / محمود الحسین الکاشغری / ترجمه دکتر ح . دوزگون .  

[2] . تاریخ ده هزارساله سلماس و غرب آذربایجان / دکتر . ت ملک زاده .

[3] . آذربایجان خالقینین سوی کوکون دوشونرکن /  ع. سید اوف / کؤ : ر . شاوانلی 

[4] . فرهنگ سومر / کتاب اول / روشن خیاوی

[5] . آذربایجان در سیر تاریخ ایران / ج 1 / رحیم رئیس نیا / ص 33 و 36

[6] . ایران تؤرکلرین اسکی تاریخی / بیرینجی جیلد / دکتر زهتابی ، 548

 

 

آتالار سؤزی

 

● یاخین قونشی ، اوُزاق قوهوُمدان یاخشی

● بیر اَلینده آشین اولاندا ، بیرسینده - ده داشین اولسوُن

● آج آیی اویناماز [ آیی : خرس ]

● آج اَلینه دوشه نی یییه ر ، توخ دیلینه گَله نی دییه ر

● آج اولدوُن چوبانا قوشوُل ، یوروُلدون کَروانا

● آج قیلینجی قاپار [ قیلینج : شمشیر ]

● آج گؤز ، یالانچی توروُنا دوشه ر

● آجین ایمانی اولماز ، توخوُن آمانی 

● آجیقلی باشدا عقل اولماز

● آجلیق آداما اویوُن اؤیره دَر

● آدامی باشدان تانی ، آغاجی یاشدان

● آدین نؤکر ، دوُرما بئکار

● آغ ساقال سؤزون آخره ساخلار

● آغا توخدوُر ، نؤکره بیر چوره ک یوخدوُر [ توخ : سیر ]

● اَغیلی ایشینه باخار ، ده لی دیشینه

● آغیر داشی قوپماز ، سئل آپارماز

 

آتالار سؤزی  Atalar sözı  

Mehrdad R’hmani Əhrvanli

 

● ائو یاراشیغی  اوشاق ، سُفرا یاراشیغی قوناق

●Ev yaraşığı uşaq , sufra yaraşıği qonaq

 

● ایت هؤردی چه رچی [1] گه لدی ؛ ائیله بؤلدؤم ائلچی گه لدی

İt hürdı çərçı gəldı , eylə büldüm elçı gəldı ! ●

 

● ایشین دؤشه نده آرار [2] مَنی ، ایشیم دؤشه نده قووار منی

İşi düşəndə arar məni , işim düşəndə qovar məni●

 

● ایشله یه ن اینجی [3] تاخار ، ایشله مییه ن یانه کی باخار

İşləyən inci taxar , işləmiyən yanəki baüar●

 

● ایشله مییه ن ، دیشله مه زİşləmiyən , dişləməz                              ●

 

● سوغان وار ، سویان یوخSoğan var , soyan yox                             ●

 

● ها را دا آش ، اورادا باشHarada Aş , orada baş                             ●

 

● بیر اَل اَکه ر ،  ایکی اَل بیچه رBir əl əkər , iki əl biçər                   ●

 

● ده لی باخار ، سوُ آخارDəlı baxar , su axar                                    ●

 

قایناق Qaynaq  :

آتالار سؤزی ، عقلین گؤزی / حسین فیض الهی / 1366 / چاپ اول

Atalar sözı , əqlin qözı / Yəqub qods

 

[1] . چه رچی – Çərcı : دست فروش ، فروشنده دوره گرد

[2] . آراماق – Aramaq : دنبال کسی گشتن [ آختارماق ]

[3] . اینجی – İnci : مروارید

 

بایاتی Bayati  

 

هئیوانی آتدیم نــــارلیغا

گــؤوه نمه بو وارلــــیغا

گؤزه لیک سه نده ن گئده ر

اَلین دؤشه ر دارلـــــیغا

Heyvanı atdım nariığa

Güvənmə bu varliğa

Gözəlik səndəndə gedər

Əlin düşər darlığa